Rabu, 09 Maret 2011

Dharma Wacana

Dharma Wacana Basa Bali  Murda : “Nelebang Daging Sastra Anggen Ngaruruh Widya Guna”.

Om Swastyastu

Maka Murdhaning atur, pinih ajeng mantuka ring ida dane sareng sami, mustikanyane pisan Angga Juri sane kusumayang titiang. Sadurung titiang  matur, lugrayang titiang ngaturang rasa angayu bagia mantuka ring Ida Hyang Parama Kawi, riantukan sangkaning asung kertha wara nugrahan Ida, titiang prasida sadu ajeng ring ida dane sareng sami, gumantin ipun ngamiletin pamargi pacentokan Dharma Wacana, sane mapaiketan ring “Hari Pendidikan Nasional” warsane mangkin. Dumadak wekasan pamargi asapuniki sayan limbak kawentenannyane wastu sida pawangunan jagat Baline puniki mamargi antar.
Ida dane sareng sami mustikan nyane para pamilet sane wangiang titiang, mungguing darma wacana sane pacang atur uningayang titiang mamurda “Nelebang Daging Sastra Anggen Ngaruruh Widya Guna”.
Ida dane sareng sami
Nelebang daging sastra, punika merupa pabuat sane dahat mautama pisan. Riantukan pawangun jagat Baline kapungkur wekas, tan lempas ring swadharma sane kajiwa-pramanin antuk sastra agama Hindu. Puniki sida werdi tur limbak, majanten sangkaning kawentenan para janane, pamekas nyane para yoana utawi sisya sane makayunan nelebang sahananing daging sastra utawi cakepan-cakepan. Kabaosang sakadi asapunika, riantukan punika tan bina luir suluh sane nyuluhin awidya ring angga sarirane, mangda sida nyihnayang widya sastra, maka wiweka nimbangin iwang kalawan patute punika. Yan tan pasastra, nirdon urip ring jagate. Ring niti sastra kabaos sakadi asapuniki :
Heman I sang mamukti dumadi, tika tan hana guna,
Yowana, rupawan, kula, wisala, tika pada hana,
Den Ika tan pasastra, tanateja wadana makucem,
Lwir sekar ing sami abang murub, tan hana wangin ika.
Teges ipun :
Kaon pisan manresti dados manusa, sane asapunika tan maguna,
Anom, bagus, wangsa luih, siteng, punika sami kadruenang,
Yan tan madasar sastra ( kaduegan) romane ucem tan pacaya
Tan bina kadi bunga barak ngendih, nanging tan mabo miyik.
Iraga sareng sami, punika anggen pratiwimba, nampa kauripane mangda sida plapan, sampunang nega-nenga malajahin sastra, yan sakadi mamargine mangda sida rauh ka tanggu. Yan sampun ngamolihang kaweruhan, punika kaanggen pasupati ring sajeroning kauripan, anggen nyanggra pawangunan jagate, pamekas ring Bali,wastu sida ajeg, duaning punika marupa kapatutan iraga maprawerti, maka panrestian jadma Bali luih guna.
Masa muda adalah masa belajar , asapunika ketah mangkine, puniki masuksama iraga sareng sami para anom-anome, mangda teleb ngulati kaweruhan. Mapan urip masarira manusa tan bina luir patapan ambengane, ring sajeroning urip wimuda kadi mangkine, kabaos mengpeng tajep, mangan ngidepang widya sastra. Yan sampun wayah wastu sida dados kereb, maka pangayom jagat.
Iraga para yoana sareng sami, punika anggen pratiwimba, mangda sida plapan, sampunang obah malajah mauruk sastra,ngulati kaweruhan. Maka cutet, masekolah mangda ngantos molihang ijasah, tan bina sakadi panah pasupati paicvan Ida Bhatara Siwa, kaweruhane punika kaanggen nyanggra uripe wekasan, mangda urip tan nemu kasengsaran, maka pabuat jadma luih guna.
Jadma luih guna inggih punika jadma sane satata mingsinggihang pakerti leluhur, mapiranti antuk swadharmaning bela Negara.
Yan punika sampun sida katelebang, majanten sampun mupu tetujon pemerintahe. Duaning maka unteng tetujon pemerintahe  tan lian wantah mautsaha nincapang kaonengan para janane mangda seneng ngawacen. Yan sampun seneng ngawacen sinah sida nincapang kaweruhang, sane dahat mawiguna rikala ngempu uripe kapungkur wekas.
Ida dane sarengsami sane kusumayang titiang
Wantah asapunika mungguing atur dharma wacanan titiang, mogi-mogi wenten pikenoh ipun. Tios ring punika, titiang tan lali ngalungsur agung rena pangampura, manawi wenten kirang-kirang ipun. Maka pamuput atur, titian ngaturang parama santhi
Om Santih Santih Santih Om

Cerpen Bali


Muliati
IDK Raka Kusuma


Keplugan bomé di Legian ngranayang Muliati kélangan anak muani ané pinih tresnaina. Ngranayang pianakné ubuh bapa. Ngranayang déwékné muntag-mantig ngalih pangupa jiwa. Ngranayang déwékné sasidan-sidan ngalih pipis apang ada anggona ngalih isin basang pianakné. Ngranayang ia nyeh, buah basangné makenta, apabuin gelem.

Sakancan gaé jemaka. Ngumbahang pisaga baju, kamben, cawet, miwah sakancan ané dadi umbah. Ngempuang pianak pisaga, ngijengin umah pisaga ané luas joh utawi luas ka désa palekadané miwah mabersih-bersih sig pakarangan umah sing pagelahané. Sing taén ia matetagihan di suudné nyemak gaé. Apa ja baanga pinaka upah, jag tampina dogén.

Ané pinih demenina, matulung sig Mén Kartané. Juljulan sisan nasi miwah bé lebih yén ada anak mabelanja ajaka liu nagih madaar cara perasmanan, orahina ngwadahin tas krésék. Di mulihné, ia néngténg tas krésék dadua. Ané misi nasi tatada aji lima kébot. Ané misi bé tatada aji lima kenawan. Nasi miwah béné ento daara ajak pianakné miwah matuané luh muani kanti duang wai.

Sakéwala sing makelo ia matulung ditu. Ada ané ngranayang ia suud matulung. Sing ja bangkiangné celeka tekén anaké mabelanja ané makada. Sing kémpolné tundika utawi sigita tekén anaké mabelanja ané ngranayang. Sing tunduné usuina tekén anaké mabelanja ané ngawinang. Sing pipinné sigita tekén anaké mabelanja ané makada.

Mémé miwah bapané ané makada. Dinané ento abedik ia tusing madaya reramané meli nasi sig Mén Kartané. Di ngagiang nasi duur méjané mara ia nawang, ané mabelanja reramané. Sing ja Muliati dogén ané makesiab. Mémé-bapané masi. Kala ento, awakné Muliati buka tegul tali bagu. Sing nyidayang makrisikan. Bibihné buka témplékin pléster lumbang tur tebel. Sukeh baana ngemélang.

“Jalema bengkung. Alihang apang idupné melah kanti kawekas maléngkas. Jani nguyak awak ngalih gaé.”

Sasimbing ané ujaranga tekén bapané, ngranayang Muliati nyidayang ngrisikang awak. Nyidaayng maangkihan. Nyidayang majalan ngalahin reramané. Nyidayang ngojog tongos Mén Kartané ngawadahin nasi miwah jukut lan bé ka piringé ané suba misi cékot miwah garpu. Nyidayang morahan tekén Mén Karta. Kapin mogbog.

“Mé, mulih malu akejep. Bayun tiangé lembayang-lembayung. Tiang nyeh bah di padagangan méméné ténénan.”

Baan ijekné, Mén Karta nimbalin aji kruna abuku, “Nah.”

Muliati sing melihang bapané masesimbing kéto. Muliati sing gedeg simbingina kéto. Saja pesan sesimbing bapané ento. Utaminé sesimbing ané kawangun antuk kruna bengkung sajaan. Muliati kamulan bengkung. Ia bengkung sing nyak atepanga dadi pakurenan ajak misané, Muliarta. Muliati sing nyak boya sangkaning sing demen. Lénan tekén suba ngelah tunangan ané madan Ketut Rumiana, ia sing demen tekén solahné Muliarta. Ané ngodag-odag. Ané ngadug-adug. Demen ngaé uyut. Sombong mara sugih. Sesai bebéki tekén anak tiwas. Demen nyacad. Demen ngawada. Ané pinih sing demenina, Muliarta marep tekén anak luh maparisolah tan péndah kupu-kupu. Demen ngencegin bunga. Demen ngisep sarinné. Di subané maan ngisep ngindang ngalih bunga lénan. Muliati sing nyidayang metékin, kudang anak bajang kadén suba bakatanga gentené.

Lénan tekén bengkung, Muliati bangkeng. Bani sing nuutang pangidih reramané. Bani ngrorod ajak Ketut Rumiana ané sing cumpuina tekén reramané. Sing cumpuina, ulian pagelahan reramané Sunarta sing pada tekén pagelahan reraman gelahné. Yén padaang buka bukit ajak tanah.

Bengkung miwah bangkengné ngranayang Muliati sing akuina pianak buin tekén reramané. Ngranayang ia sing baanga buin ngenjek natah umah palekadané. Unduké ento tawanga, ulian mindon bapané Ketut Rumiana ané ngaba pajati ngorahang di mulihné uli mapalaku di arepné. Tekedina kéto, ngembeng-ngembeng yéh paningalané. Sing ulian nyeh makutang. Sing ulian sebet katundung aidupan. Ulian ia inget tekén timpalné ané taén tuturina wiréh tepén unduk patuh tekén ané nepén déwékné. Wiréh inget suud nuturin timpalné ia nyambat.

“Tiang tondén karuan, buin mani puan, nepukin ané melahan tekén Suriati. Da – da unduk ané nepén Suriati ténénan sing buungan nepén tiang.”

Di pang telunné sing mapitulung sig Mén Kartané, keponakané Mén Karta ané milu mapitulung nyadang di malun pekené. Ditu Muliati orahina anaké anak luh muani makurenan nakonang déwékné. Anaké luh muani totonan, suud nakonang déwékné ngorahang lakar suud malangganan yén Muliati nu telamang-telamang di warungé.

Muliati nawang, anaké luh miwah muani ané sambata tekén keponakané Mén Karta ento reramané. Muliati sing gedeg. Muliati sing sebet. Sakéwala ané sing kakeneh baana, ngudiang gedeg reramané sing anggona jumah dogén. Ngudiang gedeg reramané abana ideh-ideh, ada buin, ané sing sida muliati ngenehin, ngudiang gedeg reramané anggona piranti megat déwékné ngalih pangupa jiwa. Ngudiang gedeg mémé miwah bapané anggona piranti apang anak lén sing nyak ngajak déwékné. Apang ia seken-seken madan jalema kakutangan.

Muliati sing nyak ngorahang, kapin keponakané Mén Karta, kala ento ngidih olas apang orahin nyén sujati anaké luh miwah anaké muani ento. Ia sing nyak ngorahang, sangkaning Muliati sing nyak biota di pakurenané ada anak lén nawang. Muliati sing nyak kasambat makecuh marep menék utawi mulasang tai di gidat. Muliati sing nyak pegatin rerama padidi anak lén kanti nawang.

Suud mapitulung sig Mén Kartané, maan gaé sig Nyonyah Yap Kiéné. Gaé ané jemaka semengané ngepél. Sanjanané nyampat miwah ngepél. Tengainé, galahé anggona ngempu pianakné. Sakéwala nasibné Muliati tondén melah. Tondén makelo magaé sig Nyonyah Yap Kiéné ia suba suud. Muliati abedik sing ngadén Nyonyah Yap Kié ané balu sing ja demen tekén anak muani dogén. Nyonyah Yap Kié demen masi tekén anak luh. Buktinné, déwékné taén lemesina. Pangawit Muliati ngadén Nyonyah Yap Kié maguyonan. Di subané awakné plekora tur sikun kopingné sesepa, ia seken nawang, Nyonyah Yap Kié demen tekén déwékné. Ia seken nawang Nyonyah Yap Kié demen tekén anak luh.

Magaé sig anaké abesik, bunculan dogén nasibé. Kéto Muliati makeneh. Sing ada jalan lén, uli jani, kanggoang magaé reramputan. Pagaé apa ja, dija ja, ané penting magaé. Sig nyéné ja, ané penting nekaang isin basang.

Matuané luh-muani, sing nombahang déwékné magaé reramputan. Ané penting, kéto matuané luh-muani nuturin, gaé ané jemak demenin. Tur ngasilang. Ané penting gaéné ané jemak sing ngranaang guminé leteh. Ané pinih penting, asil gaéné ané jemak dadi anggon nyambung urip.

Aget matuané sing nyesed i déwék unduk ané makada suud mapitulung sig Mén Kartané miwah Nyonyah Yap Kiéné, Muliati buin makeneh, yén seseda apa orahang. Gedé dosané yén tekén matua bogbog. Gedé pelihé tekén bapan pianaké ané suba sing nu. Ané sing med-med nuturin, apang da pesan i déwék bogbog. Bogbogé pagrabdané sing luung, kéto sesai bapan pianaké, kurenané, ngorahang satondén ngidemang paningalan duur pasaréané.

Jani suba petang dina Muliati di rumah sakit nongosin pianakné. Kebus awak pianakné ané bulak-balik ngranayang pianakné opnama. Nongos di rumah sakit, dua ané nyehina. Pangawit unduk prabéa. Kapin sing mayah séwa kamar sawiréh ia suba nyerahang surat keterangan miskin, ada ané sing gratis. Ubad ané suba sing nu di rumah sakit miwah tekané telat. Ubadé ento sing dadi singang mesti meli di apotik di malun rumah sakité. Pipis Muliati ngelah, sakéwala tusing liu.

Ané jejehina salanturnyané, matuané sing ada nyakanang. Kapin satondén ngamar di rumah sakit, misan kurenané ané daa tua nyak nyakanang. Ia keda-keda. Ané keda-kedaanga, matuané ané luh sing nyak naar. Matuané ané luh ngugu raos di rurungé. Misan kurenané ané daa tua kadalih aéng. Kadalih magpagang kajeng kliwon nglekas di pamuunan semané. Kadalih bisa dadi magenepan. Matuané ané luh ngugu masi raos anak di rurungé. Raos ané ngorahang, misan kurenané ané daa tua ngalih upeti ulian nyetik.

Ané jejehina, yén matuané ané luh sing nyak madaar, gelem ngahngah basangné lakar ngentah. Uli mara nongos bareng Muliati nawang, matuané ané luh sing dadi telatan madaar. Yén telatan madaar nyaleméh di baléné sambil ngorahang basangné ngahngah.

Ané jejehina buin, yén wai-waian makenta, matuané ané luh sing dadi kudiangang lakar milu opnama di rumah sakit. Kapin maan surat keterangan miskin, pamelin ubadé ané suba telah di rumah sakit, ané tuah ada di apotik apa anggon meli. Jani dogén pipisé suba tandes telah. Sambilanga ngusuh-usuhin pianakné, Muliati makeneh.

Munyin ujan bales di sisi ngranayang Muliati nolih jendélané ané mampakan. Tepukina yéh ngrébés makatihan ulung uli duur. Nadaksara ia inget tekén Ketut Rumiana, bapan pianakné, ané dadi supir taksi, telung wai satondén bomé di Legian makeplug. “Panes guminé tis ulian ujan. Panes idupé tis ulian ngalih gaé ngyasaang pianak.”

Nadaksara paningalané ngetélang yéh.

Muliati
IDK Raka Kusuma


Keplugan bomé di Legian ngranayang Muliati kélangan anak muani ané pinih tresnaina. Ngranayang pianakné ubuh bapa. Ngranayang déwékné muntag-mantig ngalih pangupa jiwa. Ngranayang déwékné sasidan-sidan ngalih pipis apang ada anggona ngalih isin basang pianakné. Ngranayang ia nyeh, buah basangné makenta, apabuin gelem.

Sakancan gaé jemaka. Ngumbahang pisaga baju, kamben, cawet, miwah sakancan ané dadi umbah. Ngempuang pianak pisaga, ngijengin umah pisaga ané luas joh utawi luas ka désa palekadané miwah mabersih-bersih sig pakarangan umah sing pagelahané. Sing taén ia matetagihan di suudné nyemak gaé. Apa ja baanga pinaka upah, jag tampina dogén.

Ané pinih demenina, matulung sig Mén Kartané. Juljulan sisan nasi miwah bé lebih yén ada anak mabelanja ajaka liu nagih madaar cara perasmanan, orahina ngwadahin tas krésék. Di mulihné, ia néngténg tas krésék dadua. Ané misi nasi tatada aji lima kébot. Ané misi bé tatada aji lima kenawan. Nasi miwah béné ento daara ajak pianakné miwah matuané luh muani kanti duang wai.

Sakéwala sing makelo ia matulung ditu. Ada ané ngranayang ia suud matulung. Sing ja bangkiangné celeka tekén anaké mabelanja ané makada. Sing kémpolné tundika utawi sigita tekén anaké mabelanja ané ngranayang. Sing tunduné usuina tekén anaké mabelanja ané ngawinang. Sing pipinné sigita tekén anaké mabelanja ané makada.

Mémé miwah bapané ané makada. Dinané ento abedik ia tusing madaya reramané meli nasi sig Mén Kartané. Di ngagiang nasi duur méjané mara ia nawang, ané mabelanja reramané. Sing ja Muliati dogén ané makesiab. Mémé-bapané masi. Kala ento, awakné Muliati buka tegul tali bagu. Sing nyidayang makrisikan. Bibihné buka témplékin pléster lumbang tur tebel. Sukeh baana ngemélang.

“Jalema bengkung. Alihang apang idupné melah kanti kawekas maléngkas. Jani nguyak awak ngalih gaé.”

Sasimbing ané ujaranga tekén bapané, ngranayang Muliati nyidayang ngrisikang awak. Nyidaayng maangkihan. Nyidayang majalan ngalahin reramané. Nyidayang ngojog tongos Mén Kartané ngawadahin nasi miwah jukut lan bé ka piringé ané suba misi cékot miwah garpu. Nyidayang morahan tekén Mén Karta. Kapin mogbog.

“Mé, mulih malu akejep. Bayun tiangé lembayang-lembayung. Tiang nyeh bah di padagangan méméné ténénan.”

Baan ijekné, Mén Karta nimbalin aji kruna abuku, “Nah.”

Muliati sing melihang bapané masesimbing kéto. Muliati sing gedeg simbingina kéto. Saja pesan sesimbing bapané ento. Utaminé sesimbing ané kawangun antuk kruna bengkung sajaan. Muliati kamulan bengkung. Ia bengkung sing nyak atepanga dadi pakurenan ajak misané, Muliarta. Muliati sing nyak boya sangkaning sing demen. Lénan tekén suba ngelah tunangan ané madan Ketut Rumiana, ia sing demen tekén solahné Muliarta. Ané ngodag-odag. Ané ngadug-adug. Demen ngaé uyut. Sombong mara sugih. Sesai bebéki tekén anak tiwas. Demen nyacad. Demen ngawada. Ané pinih sing demenina, Muliarta marep tekén anak luh maparisolah tan péndah kupu-kupu. Demen ngencegin bunga. Demen ngisep sarinné. Di subané maan ngisep ngindang ngalih bunga lénan. Muliati sing nyidayang metékin, kudang anak bajang kadén suba bakatanga gentené.

Lénan tekén bengkung, Muliati bangkeng. Bani sing nuutang pangidih reramané. Bani ngrorod ajak Ketut Rumiana ané sing cumpuina tekén reramané. Sing cumpuina, ulian pagelahan reramané Sunarta sing pada tekén pagelahan reraman gelahné. Yén padaang buka bukit ajak tanah.

Bengkung miwah bangkengné ngranayang Muliati sing akuina pianak buin tekén reramané. Ngranayang ia sing baanga buin ngenjek natah umah palekadané. Unduké ento tawanga, ulian mindon bapané Ketut Rumiana ané ngaba pajati ngorahang di mulihné uli mapalaku di arepné. Tekedina kéto, ngembeng-ngembeng yéh paningalané. Sing ulian nyeh makutang. Sing ulian sebet katundung aidupan. Ulian ia inget tekén timpalné ané taén tuturina wiréh tepén unduk patuh tekén ané nepén déwékné. Wiréh inget suud nuturin timpalné ia nyambat.

“Tiang tondén karuan, buin mani puan, nepukin ané melahan tekén Suriati. Da – da unduk ané nepén Suriati ténénan sing buungan nepén tiang.”

Di pang telunné sing mapitulung sig Mén Kartané, keponakané Mén Karta ané milu mapitulung nyadang di malun pekené. Ditu Muliati orahina anaké anak luh muani makurenan nakonang déwékné. Anaké luh muani totonan, suud nakonang déwékné ngorahang lakar suud malangganan yén Muliati nu telamang-telamang di warungé.

Muliati nawang, anaké luh miwah muani ané sambata tekén keponakané Mén Karta ento reramané. Muliati sing gedeg. Muliati sing sebet. Sakéwala ané sing kakeneh baana, ngudiang gedeg reramané sing anggona jumah dogén. Ngudiang gedeg reramané abana ideh-ideh, ada buin, ané sing sida muliati ngenehin, ngudiang gedeg reramané anggona piranti megat déwékné ngalih pangupa jiwa. Ngudiang gedeg mémé miwah bapané anggona piranti apang anak lén sing nyak ngajak déwékné. Apang ia seken-seken madan jalema kakutangan.

Muliati sing nyak ngorahang, kapin keponakané Mén Karta, kala ento ngidih olas apang orahin nyén sujati anaké luh miwah anaké muani ento. Ia sing nyak ngorahang, sangkaning Muliati sing nyak biota di pakurenané ada anak lén nawang. Muliati sing nyak kasambat makecuh marep menék utawi mulasang tai di gidat. Muliati sing nyak pegatin rerama padidi anak lén kanti nawang.

Suud mapitulung sig Mén Kartané, maan gaé sig Nyonyah Yap Kiéné. Gaé ané jemaka semengané ngepél. Sanjanané nyampat miwah ngepél. Tengainé, galahé anggona ngempu pianakné. Sakéwala nasibné Muliati tondén melah. Tondén makelo magaé sig Nyonyah Yap Kiéné ia suba suud. Muliati abedik sing ngadén Nyonyah Yap Kié ané balu sing ja demen tekén anak muani dogén. Nyonyah Yap Kié demen masi tekén anak luh. Buktinné, déwékné taén lemesina. Pangawit Muliati ngadén Nyonyah Yap Kié maguyonan. Di subané awakné plekora tur sikun kopingné sesepa, ia seken nawang, Nyonyah Yap Kié demen tekén déwékné. Ia seken nawang Nyonyah Yap Kié demen tekén anak luh.

Magaé sig anaké abesik, bunculan dogén nasibé. Kéto Muliati makeneh. Sing ada jalan lén, uli jani, kanggoang magaé reramputan. Pagaé apa ja, dija ja, ané penting magaé. Sig nyéné ja, ané penting nekaang isin basang.

Matuané luh-muani, sing nombahang déwékné magaé reramputan. Ané penting, kéto matuané luh-muani nuturin, gaé ané jemak demenin. Tur ngasilang. Ané penting gaéné ané jemak sing ngranaang guminé leteh. Ané pinih penting, asil gaéné ané jemak dadi anggon nyambung urip.

Aget matuané sing nyesed i déwék unduk ané makada suud mapitulung sig Mén Kartané miwah Nyonyah Yap Kiéné, Muliati buin makeneh, yén seseda apa orahang. Gedé dosané yén tekén matua bogbog. Gedé pelihé tekén bapan pianaké ané suba sing nu. Ané sing med-med nuturin, apang da pesan i déwék bogbog. Bogbogé pagrabdané sing luung, kéto sesai bapan pianaké, kurenané, ngorahang satondén ngidemang paningalan duur pasaréané.

Jani suba petang dina Muliati di rumah sakit nongosin pianakné. Kebus awak pianakné ané bulak-balik ngranayang pianakné opnama. Nongos di rumah sakit, dua ané nyehina. Pangawit unduk prabéa. Kapin sing mayah séwa kamar sawiréh ia suba nyerahang surat keterangan miskin, ada ané sing gratis. Ubad ané suba sing nu di rumah sakit miwah tekané telat. Ubadé ento sing dadi singang mesti meli di apotik di malun rumah sakité. Pipis Muliati ngelah, sakéwala tusing liu.

Ané jejehina salanturnyané, matuané sing ada nyakanang. Kapin satondén ngamar di rumah sakit, misan kurenané ané daa tua nyak nyakanang. Ia keda-keda. Ané keda-kedaanga, matuané ané luh sing nyak naar. Matuané ané luh ngugu raos di rurungé. Misan kurenané ané daa tua kadalih aéng. Kadalih magpagang kajeng kliwon nglekas di pamuunan semané. Kadalih bisa dadi magenepan. Matuané ané luh ngugu masi raos anak di rurungé. Raos ané ngorahang, misan kurenané ané daa tua ngalih upeti ulian nyetik.

Ané jejehina, yén matuané ané luh sing nyak madaar, gelem ngahngah basangné lakar ngentah. Uli mara nongos bareng Muliati nawang, matuané ané luh sing dadi telatan madaar. Yén telatan madaar nyaleméh di baléné sambil ngorahang basangné ngahngah.

Ané jejehina buin, yén wai-waian makenta, matuané ané luh sing dadi kudiangang lakar milu opnama di rumah sakit. Kapin maan surat keterangan miskin, pamelin ubadé ané suba telah di rumah sakit, ané tuah ada di apotik apa anggon meli. Jani dogén pipisé suba tandes telah. Sambilanga ngusuh-usuhin pianakné, Muliati makeneh.

Munyin ujan bales di sisi ngranayang Muliati nolih jendélané ané mampakan. Tepukina yéh ngrébés makatihan ulung uli duur. Nadaksara ia inget tekén Ketut Rumiana, bapan pianakné, ané dadi supir taksi, telung wai satondén bomé di Legian makeplug. “Panes guminé tis ulian ujan. Panes idupé tis ulian ngalih gaé ngyasaang pianak.”

Nadaksara paningalané ngetélang yéh.

Cerpen Balispo

MuliatiIDK Raka Kusuma


Keplugan bomé di Legian ngranayang Muliati kélangan anak muani ané pinih tresnaina. Ngranayang pianakné ubuh bapa. Ngranayang déwékné muntag-mantig ngalih pangupa jiwa. Ngranayang déwékné sasidan-sidan ngalih pipis apang ada anggona ngalih isin basang pianakné. Ngranayang ia nyeh, buah basangné makenta, apabuin gelem.

Sakancan gaé jemaka. Ngumbahang pisaga baju, kamben, cawet, miwah sakancan ané dadi umbah. Ngempuang pianak pisaga, ngijengin umah pisaga ané luas joh utawi luas ka désa palekadané miwah mabersih-bersih sig pakarangan umah sing pagelahané. Sing taén ia matetagihan di suudné nyemak gaé. Apa ja baanga pinaka upah, jag tampina dogén.

Ané pinih demenina, matulung sig Mén Kartané. Juljulan sisan nasi miwah bé lebih yén ada anak mabelanja ajaka liu nagih madaar cara perasmanan, orahina ngwadahin tas krésék. Di mulihné, ia néngténg tas krésék dadua. Ané misi nasi tatada aji lima kébot. Ané misi bé tatada aji lima kenawan. Nasi miwah béné ento daara ajak pianakné miwah matuané luh muani kanti duang wai.

Sakéwala sing makelo ia matulung ditu. Ada ané ngranayang ia suud matulung. Sing ja bangkiangné celeka tekén anaké mabelanja ané makada. Sing kémpolné tundika utawi sigita tekén anaké mabelanja ané ngranayang. Sing tunduné usuina tekén anaké mabelanja ané ngawinang. Sing pipinné sigita tekén anaké mabelanja ané makada.

Mémé miwah bapané ané makada. Dinané ento abedik ia tusing madaya reramané meli nasi sig Mén Kartané. Di ngagiang nasi duur méjané mara ia nawang, ané mabelanja reramané. Sing ja Muliati dogén ané makesiab. Mémé-bapané masi. Kala ento, awakné Muliati buka tegul tali bagu. Sing nyidayang makrisikan. Bibihné buka témplékin pléster lumbang tur tebel. Sukeh baana ngemélang.

“Jalema bengkung. Alihang apang idupné melah kanti kawekas maléngkas. Jani nguyak awak ngalih gaé.”

Sasimbing ané ujaranga tekén bapané, ngranayang Muliati nyidayang ngrisikang awak. Nyidaayng maangkihan. Nyidayang majalan ngalahin reramané. Nyidayang ngojog tongos Mén Kartané ngawadahin nasi miwah jukut lan bé ka piringé ané suba misi cékot miwah garpu. Nyidayang morahan tekén Mén Karta. Kapin mogbog.

“Mé, mulih malu akejep. Bayun tiangé lembayang-lembayung. Tiang nyeh bah di padagangan méméné ténénan.”

Baan ijekné, Mén Karta nimbalin aji kruna abuku, “Nah.”

Muliati sing melihang bapané masesimbing kéto. Muliati sing gedeg simbingina kéto. Saja pesan sesimbing bapané ento. Utaminé sesimbing ané kawangun antuk kruna bengkung sajaan. Muliati kamulan bengkung. Ia bengkung sing nyak atepanga dadi pakurenan ajak misané, Muliarta. Muliati sing nyak boya sangkaning sing demen. Lénan tekén suba ngelah tunangan ané madan Ketut Rumiana, ia sing demen tekén solahné Muliarta. Ané ngodag-odag. Ané ngadug-adug. Demen ngaé uyut. Sombong mara sugih. Sesai bebéki tekén anak tiwas. Demen nyacad. Demen ngawada. Ané pinih sing demenina, Muliarta marep tekén anak luh maparisolah tan péndah kupu-kupu. Demen ngencegin bunga. Demen ngisep sarinné. Di subané maan ngisep ngindang ngalih bunga lénan. Muliati sing nyidayang metékin, kudang anak bajang kadén suba bakatanga gentené.

Lénan tekén bengkung, Muliati bangkeng. Bani sing nuutang pangidih reramané. Bani ngrorod ajak Ketut Rumiana ané sing cumpuina tekén reramané. Sing cumpuina, ulian pagelahan reramané Sunarta sing pada tekén pagelahan reraman gelahné. Yén padaang buka bukit ajak tanah.

Bengkung miwah bangkengné ngranayang Muliati sing akuina pianak buin tekén reramané. Ngranayang ia sing baanga buin ngenjek natah umah palekadané. Unduké ento tawanga, ulian mindon bapané Ketut Rumiana ané ngaba pajati ngorahang di mulihné uli mapalaku di arepné. Tekedina kéto, ngembeng-ngembeng yéh paningalané. Sing ulian nyeh makutang. Sing ulian sebet katundung aidupan. Ulian ia inget tekén timpalné ané taén tuturina wiréh tepén unduk patuh tekén ané nepén déwékné. Wiréh inget suud nuturin timpalné ia nyambat.

“Tiang tondén karuan, buin mani puan, nepukin ané melahan tekén Suriati. Da – da unduk ané nepén Suriati ténénan sing buungan nepén tiang.”

Di pang telunné sing mapitulung sig Mén Kartané, keponakané Mén Karta ané milu mapitulung nyadang di malun pekené. Ditu Muliati orahina anaké anak luh muani makurenan nakonang déwékné. Anaké luh muani totonan, suud nakonang déwékné ngorahang lakar suud malangganan yén Muliati nu telamang-telamang di warungé.

Muliati nawang, anaké luh miwah muani ané sambata tekén keponakané Mén Karta ento reramané. Muliati sing gedeg. Muliati sing sebet. Sakéwala ané sing kakeneh baana, ngudiang gedeg reramané sing anggona jumah dogén. Ngudiang gedeg reramané abana ideh-ideh, ada buin, ané sing sida muliati ngenehin, ngudiang gedeg reramané anggona piranti megat déwékné ngalih pangupa jiwa. Ngudiang gedeg mémé miwah bapané anggona piranti apang anak lén sing nyak ngajak déwékné. Apang ia seken-seken madan jalema kakutangan.

Muliati sing nyak ngorahang, kapin keponakané Mén Karta, kala ento ngidih olas apang orahin nyén sujati anaké luh miwah anaké muani ento. Ia sing nyak ngorahang, sangkaning Muliati sing nyak biota di pakurenané ada anak lén nawang. Muliati sing nyak kasambat makecuh marep menék utawi mulasang tai di gidat. Muliati sing nyak pegatin rerama padidi anak lén kanti nawang.

Suud mapitulung sig Mén Kartané, maan gaé sig Nyonyah Yap Kiéné. Gaé ané jemaka semengané ngepél. Sanjanané nyampat miwah ngepél. Tengainé, galahé anggona ngempu pianakné. Sakéwala nasibné Muliati tondén melah. Tondén makelo magaé sig Nyonyah Yap Kiéné ia suba suud. Muliati abedik sing ngadén Nyonyah Yap Kié ané balu sing ja demen tekén anak muani dogén. Nyonyah Yap Kié demen masi tekén anak luh. Buktinné, déwékné taén lemesina. Pangawit Muliati ngadén Nyonyah Yap Kié maguyonan. Di subané awakné plekora tur sikun kopingné sesepa, ia seken nawang, Nyonyah Yap Kié demen tekén déwékné. Ia seken nawang Nyonyah Yap Kié demen tekén anak luh.

Magaé sig anaké abesik, bunculan dogén nasibé. Kéto Muliati makeneh. Sing ada jalan lén, uli jani, kanggoang magaé reramputan. Pagaé apa ja, dija ja, ané penting magaé. Sig nyéné ja, ané penting nekaang isin basang.

Matuané luh-muani, sing nombahang déwékné magaé reramputan. Ané penting, kéto matuané luh-muani nuturin, gaé ané jemak demenin. Tur ngasilang. Ané penting gaéné ané jemak sing ngranaang guminé leteh. Ané pinih penting, asil gaéné ané jemak dadi anggon nyambung urip.

Aget matuané sing nyesed i déwék unduk ané makada suud mapitulung sig Mén Kartané miwah Nyonyah Yap Kiéné, Muliati buin makeneh, yén seseda apa orahang. Gedé dosané yén tekén matua bogbog. Gedé pelihé tekén bapan pianaké ané suba sing nu. Ané sing med-med nuturin, apang da pesan i déwék bogbog. Bogbogé pagrabdané sing luung, kéto sesai bapan pianaké, kurenané, ngorahang satondén ngidemang paningalan duur pasaréané.

Jani suba petang dina Muliati di rumah sakit nongosin pianakné. Kebus awak pianakné ané bulak-balik ngranayang pianakné opnama. Nongos di rumah sakit, dua ané nyehina. Pangawit unduk prabéa. Kapin sing mayah séwa kamar sawiréh ia suba nyerahang surat keterangan miskin, ada ané sing gratis. Ubad ané suba sing nu di rumah sakit miwah tekané telat. Ubadé ento sing dadi singang mesti meli di apotik di malun rumah sakité. Pipis Muliati ngelah, sakéwala tusing liu.

Ané jejehina salanturnyané, matuané sing ada nyakanang. Kapin satondén ngamar di rumah sakit, misan kurenané ané daa tua nyak nyakanang. Ia keda-keda. Ané keda-kedaanga, matuané ané luh sing nyak naar. Matuané ané luh ngugu raos di rurungé. Misan kurenané ané daa tua kadalih aéng. Kadalih magpagang kajeng kliwon nglekas di pamuunan semané. Kadalih bisa dadi magenepan. Matuané ané luh ngugu masi raos anak di rurungé. Raos ané ngorahang, misan kurenané ané daa tua ngalih upeti ulian nyetik.

Ané jejehina, yén matuané ané luh sing nyak madaar, gelem ngahngah basangné lakar ngentah. Uli mara nongos bareng Muliati nawang, matuané ané luh sing dadi telatan madaar. Yén telatan madaar nyaleméh di baléné sambil ngorahang basangné ngahngah.

Ané jejehina buin, yén wai-waian makenta, matuané ané luh sing dadi kudiangang lakar milu opnama di rumah sakit. Kapin maan surat keterangan miskin, pamelin ubadé ané suba telah di rumah sakit, ané tuah ada di apotik apa anggon meli. Jani dogén pipisé suba tandes telah. Sambilanga ngusuh-usuhin pianakné, Muliati makeneh.

Munyin ujan bales di sisi ngranayang Muliati nolih jendélané ané mampakan. Tepukina yéh ngrébés makatihan ulung uli duur. Nadaksara ia inget tekén Ketut Rumiana, bapan pianakné, ané dadi supir taksi, telung wai satondén bomé di Legian makeplug. “Panes guminé tis ulian ujan. Panes idupé tis ulian ngalih gaé ngyasaang pianak.”

Nadaksara paningalané ngetélang yéh.

Cerpen Balispo

MuliatiIDK Raka Kusuma


Keplugan bomé di Legian ngranayang Muliati kélangan anak muani ané pinih tresnaina. Ngranayang pianakné ubuh bapa. Ngranayang déwékné muntag-mantig ngalih pangupa jiwa. Ngranayang déwékné sasidan-sidan ngalih pipis apang ada anggona ngalih isin basang pianakné. Ngranayang ia nyeh, buah basangné makenta, apabuin gelem.

Sakancan gaé jemaka. Ngumbahang pisaga baju, kamben, cawet, miwah sakancan ané dadi umbah. Ngempuang pianak pisaga, ngijengin umah pisaga ané luas joh utawi luas ka désa palekadané miwah mabersih-bersih sig pakarangan umah sing pagelahané. Sing taén ia matetagihan di suudné nyemak gaé. Apa ja baanga pinaka upah, jag tampina dogén.

Ané pinih demenina, matulung sig Mén Kartané. Juljulan sisan nasi miwah bé lebih yén ada anak mabelanja ajaka liu nagih madaar cara perasmanan, orahina ngwadahin tas krésék. Di mulihné, ia néngténg tas krésék dadua. Ané misi nasi tatada aji lima kébot. Ané misi bé tatada aji lima kenawan. Nasi miwah béné ento daara ajak pianakné miwah matuané luh muani kanti duang wai.

Sakéwala sing makelo ia matulung ditu. Ada ané ngranayang ia suud matulung. Sing ja bangkiangné celeka tekén anaké mabelanja ané makada. Sing kémpolné tundika utawi sigita tekén anaké mabelanja ané ngranayang. Sing tunduné usuina tekén anaké mabelanja ané ngawinang. Sing pipinné sigita tekén anaké mabelanja ané makada.

Mémé miwah bapané ané makada. Dinané ento abedik ia tusing madaya reramané meli nasi sig Mén Kartané. Di ngagiang nasi duur méjané mara ia nawang, ané mabelanja reramané. Sing ja Muliati dogén ané makesiab. Mémé-bapané masi. Kala ento, awakné Muliati buka tegul tali bagu. Sing nyidayang makrisikan. Bibihné buka témplékin pléster lumbang tur tebel. Sukeh baana ngemélang.

“Jalema bengkung. Alihang apang idupné melah kanti kawekas maléngkas. Jani nguyak awak ngalih gaé.”

Sasimbing ané ujaranga tekén bapané, ngranayang Muliati nyidayang ngrisikang awak. Nyidaayng maangkihan. Nyidayang majalan ngalahin reramané. Nyidayang ngojog tongos Mén Kartané ngawadahin nasi miwah jukut lan bé ka piringé ané suba misi cékot miwah garpu. Nyidayang morahan tekén Mén Karta. Kapin mogbog.

“Mé, mulih malu akejep. Bayun tiangé lembayang-lembayung. Tiang nyeh bah di padagangan méméné ténénan.”

Baan ijekné, Mén Karta nimbalin aji kruna abuku, “Nah.”

Muliati sing melihang bapané masesimbing kéto. Muliati sing gedeg simbingina kéto. Saja pesan sesimbing bapané ento. Utaminé sesimbing ané kawangun antuk kruna bengkung sajaan. Muliati kamulan bengkung. Ia bengkung sing nyak atepanga dadi pakurenan ajak misané, Muliarta. Muliati sing nyak boya sangkaning sing demen. Lénan tekén suba ngelah tunangan ané madan Ketut Rumiana, ia sing demen tekén solahné Muliarta. Ané ngodag-odag. Ané ngadug-adug. Demen ngaé uyut. Sombong mara sugih. Sesai bebéki tekén anak tiwas. Demen nyacad. Demen ngawada. Ané pinih sing demenina, Muliarta marep tekén anak luh maparisolah tan péndah kupu-kupu. Demen ngencegin bunga. Demen ngisep sarinné. Di subané maan ngisep ngindang ngalih bunga lénan. Muliati sing nyidayang metékin, kudang anak bajang kadén suba bakatanga gentené.

Lénan tekén bengkung, Muliati bangkeng. Bani sing nuutang pangidih reramané. Bani ngrorod ajak Ketut Rumiana ané sing cumpuina tekén reramané. Sing cumpuina, ulian pagelahan reramané Sunarta sing pada tekén pagelahan reraman gelahné. Yén padaang buka bukit ajak tanah.

Bengkung miwah bangkengné ngranayang Muliati sing akuina pianak buin tekén reramané. Ngranayang ia sing baanga buin ngenjek natah umah palekadané. Unduké ento tawanga, ulian mindon bapané Ketut Rumiana ané ngaba pajati ngorahang di mulihné uli mapalaku di arepné. Tekedina kéto, ngembeng-ngembeng yéh paningalané. Sing ulian nyeh makutang. Sing ulian sebet katundung aidupan. Ulian ia inget tekén timpalné ané taén tuturina wiréh tepén unduk patuh tekén ané nepén déwékné. Wiréh inget suud nuturin timpalné ia nyambat.

“Tiang tondén karuan, buin mani puan, nepukin ané melahan tekén Suriati. Da – da unduk ané nepén Suriati ténénan sing buungan nepén tiang.”

Di pang telunné sing mapitulung sig Mén Kartané, keponakané Mén Karta ané milu mapitulung nyadang di malun pekené. Ditu Muliati orahina anaké anak luh muani makurenan nakonang déwékné. Anaké luh muani totonan, suud nakonang déwékné ngorahang lakar suud malangganan yén Muliati nu telamang-telamang di warungé.

Muliati nawang, anaké luh miwah muani ané sambata tekén keponakané Mén Karta ento reramané. Muliati sing gedeg. Muliati sing sebet. Sakéwala ané sing kakeneh baana, ngudiang gedeg reramané sing anggona jumah dogén. Ngudiang gedeg reramané abana ideh-ideh, ada buin, ané sing sida muliati ngenehin, ngudiang gedeg reramané anggona piranti megat déwékné ngalih pangupa jiwa. Ngudiang gedeg mémé miwah bapané anggona piranti apang anak lén sing nyak ngajak déwékné. Apang ia seken-seken madan jalema kakutangan.

Muliati sing nyak ngorahang, kapin keponakané Mén Karta, kala ento ngidih olas apang orahin nyén sujati anaké luh miwah anaké muani ento. Ia sing nyak ngorahang, sangkaning Muliati sing nyak biota di pakurenané ada anak lén nawang. Muliati sing nyak kasambat makecuh marep menék utawi mulasang tai di gidat. Muliati sing nyak pegatin rerama padidi anak lén kanti nawang.

Suud mapitulung sig Mén Kartané, maan gaé sig Nyonyah Yap Kiéné. Gaé ané jemaka semengané ngepél. Sanjanané nyampat miwah ngepél. Tengainé, galahé anggona ngempu pianakné. Sakéwala nasibné Muliati tondén melah. Tondén makelo magaé sig Nyonyah Yap Kiéné ia suba suud. Muliati abedik sing ngadén Nyonyah Yap Kié ané balu sing ja demen tekén anak muani dogén. Nyonyah Yap Kié demen masi tekén anak luh. Buktinné, déwékné taén lemesina. Pangawit Muliati ngadén Nyonyah Yap Kié maguyonan. Di subané awakné plekora tur sikun kopingné sesepa, ia seken nawang, Nyonyah Yap Kié demen tekén déwékné. Ia seken nawang Nyonyah Yap Kié demen tekén anak luh.

Magaé sig anaké abesik, bunculan dogén nasibé. Kéto Muliati makeneh. Sing ada jalan lén, uli jani, kanggoang magaé reramputan. Pagaé apa ja, dija ja, ané penting magaé. Sig nyéné ja, ané penting nekaang isin basang.

Matuané luh-muani, sing nombahang déwékné magaé reramputan. Ané penting, kéto matuané luh-muani nuturin, gaé ané jemak demenin. Tur ngasilang. Ané penting gaéné ané jemak sing ngranaang guminé leteh. Ané pinih penting, asil gaéné ané jemak dadi anggon nyambung urip.

Aget matuané sing nyesed i déwék unduk ané makada suud mapitulung sig Mén Kartané miwah Nyonyah Yap Kiéné, Muliati buin makeneh, yén seseda apa orahang. Gedé dosané yén tekén matua bogbog. Gedé pelihé tekén bapan pianaké ané suba sing nu. Ané sing med-med nuturin, apang da pesan i déwék bogbog. Bogbogé pagrabdané sing luung, kéto sesai bapan pianaké, kurenané, ngorahang satondén ngidemang paningalan duur pasaréané.

Jani suba petang dina Muliati di rumah sakit nongosin pianakné. Kebus awak pianakné ané bulak-balik ngranayang pianakné opnama. Nongos di rumah sakit, dua ané nyehina. Pangawit unduk prabéa. Kapin sing mayah séwa kamar sawiréh ia suba nyerahang surat keterangan miskin, ada ané sing gratis. Ubad ané suba sing nu di rumah sakit miwah tekané telat. Ubadé ento sing dadi singang mesti meli di apotik di malun rumah sakité. Pipis Muliati ngelah, sakéwala tusing liu.

Ané jejehina salanturnyané, matuané sing ada nyakanang. Kapin satondén ngamar di rumah sakit, misan kurenané ané daa tua nyak nyakanang. Ia keda-keda. Ané keda-kedaanga, matuané ané luh sing nyak naar. Matuané ané luh ngugu raos di rurungé. Misan kurenané ané daa tua kadalih aéng. Kadalih magpagang kajeng kliwon nglekas di pamuunan semané. Kadalih bisa dadi magenepan. Matuané ané luh ngugu masi raos anak di rurungé. Raos ané ngorahang, misan kurenané ané daa tua ngalih upeti ulian nyetik.

Ané jejehina, yén matuané ané luh sing nyak madaar, gelem ngahngah basangné lakar ngentah. Uli mara nongos bareng Muliati nawang, matuané ané luh sing dadi telatan madaar. Yén telatan madaar nyaleméh di baléné sambil ngorahang basangné ngahngah.

Ané jejehina buin, yén wai-waian makenta, matuané ané luh sing dadi kudiangang lakar milu opnama di rumah sakit. Kapin maan surat keterangan miskin, pamelin ubadé ané suba telah di rumah sakit, ané tuah ada di apotik apa anggon meli. Jani dogén pipisé suba tandes telah. Sambilanga ngusuh-usuhin pianakné, Muliati makeneh.

Munyin ujan bales di sisi ngranayang Muliati nolih jendélané ané mampakan. Tepukina yéh ngrébés makatihan ulung uli duur. Nadaksara ia inget tekén Ketut Rumiana, bapan pianakné, ané dadi supir taksi, telung wai satondén bomé di Legian makeplug. “Panes guminé tis ulian ujan. Panes idupé tis ulian ngalih gaé ngyasaang pianak.”

Nadaksara paningalané ngetélang yéh.

Sabtu, 26 Februari 2011

Makalah Linguistik





BAB II
Pembahasan
1.     Ferdinand de Saussure (1857-1913)
       Pandangan Saussure mengenai bahasa dapat kita ketahui dari buku Cours de Linguistique Generale yang diterbitkan pada tahun 1916 sesudah Saussure meninggal dunia, dan telah diterjemahkan ke dalam bahasa Indonesia oleh Rahayu S. Hidayat dan diterbitkan oleh Charles Bally dan Albert Sechehay. Saussure sering dianggap sebagai pelopor linguistik modern , pandangannya itu dapat diringkas dalam bentuk-bentuk kotomi yaitu :
1)      Telaah Diakronis dan telaah Sinkronis, yaitu bahasa dapat dipelajari dari waktu ke waktu pada waktu tertentu.
2)      Langue dan Parole
Langue adalah keseluruhan sistem tanda yang merupakan produk yang berfungsi sebagai alat komunikasi. Sedangkan, parole adalah pemakaian langue oleh tiap-tiap anggota masyarakat. Objek linguistik tidak lain adalah langue, sedangkan untuk mengkaji langue kita melakukannya melalui parole.
3)      Signifiant dan Signifie
Signifi adalah pengertian atau pesan makna yang ada dalam pikiran kita. Signiafiant dan signifie keduanya berhubungan erat yang tidak dapat dipisahkan satu dengan yang lainnya. Hubungan signifiant dan signifie bersifat arbitrer dan bersifat limier.
4)    Hubungan Sintagmatik dan Hubungan Paradigmatik
Hubungan sintagmatik adalah hubungan antara unsur-unsur yang terdapat dalam suatu tuturan. Unsur-unsur itu tersusun secara beraturan sehingga bersifat linier. Hubungan sintagmatik ini terdapat dalam tataran fonologi, morfologi, dan sintaksis.

2.     Vilem Mathesius (1882-1945)
            Vilem Mathesius ini menemukan sebuah aliran yang disebut Aliran Praha yang mencakup fonologi, morfologi, dan sintaksis. Fonologi adalah ilmu yang mempelajari tentang bunyi-bunyi bahasa. Morfologi adalah ilmu bahasa yang menyelidiki seluk-beluk pembentukan kata. Sintaksis adalah ilmu bahasa yang mempelajari tentang kata kalimat.



3.     Louis Hjelmslev (1899-1965)
       Nama Louis Hjelmslev menjadi sangat terkenal dalam linguistik karena usahanya dalam membuat ilmu bahasa menjadi suatu ilmu yang berdiri sendiri yang memberikan struktur khas bahasa dan yang menganggap bahasa tidak sebagai bagian dari gejala psikologis, gejala sosial, atau gejala non bahasa lainnya.
Hjelmslev menganggap bahasa mengandung dua segi, yaitu segi ekspresi dan segi isi. Tiap-tiap segi mengandung forma dan substansi hingga kita memperoleh :
1)      Forma ekspresi
2)      Substansi ekspresi
3)      Forma isi
4)      Substansi isi
       Seperti juga halnya dengan Saussure, Hjelmslev mengakui adanya hubungan sintagmatik dan hubungan asosiatif (yang disebutnya sebagai hubungan paradigmatik)

4.     Jhon R. Firth (1890-1960) dan M. A. K. Halliday
       Firth berpendapat bahwa telaah bahasa harus memperhatikan komponen sosiologis. Tiap tutur harus dikaji dalam konteks situasinya. Konteks situasi adalah bidang hubungan, yaitu hubungan antara orang-orang yang berperan dalam masyarakat, kata-kata yang mereka ungkapkan, dan hal-hal lainnya yang berhubungan. Catatan yang dikembangkan oleh Firth dikenal dengan nama prosodi yang merupakan suatu teknik untuk menentukan arti pada tataran fonotis leksikal situasional dan dramatikal. Teori Firth mengenal bahasa dan selanjutnya dikembangkan oleh Halliday. Teori Halliday dikenal dengan nama Neo-Firthian linguistics atau Scale and category linguistics.

5.     Leonard Bloomfield (1887-1949)
       Leonard Bloomfield adalah linguis yang sangat berpengaruh pada tahun 1930-an sampai tahun 1950-an, khususnya di Amerika Serikat.
6.     Kenneth L. Pike (1912-2000)
       Kenneth L. Pike adalah penganjur teori tagmemik. Ia tidak membatasi teorinya untuk pemerian bahasa saja, tetapi juga untuk pemerian kebudayaan.
7.     Noam Chomsky (lahir 1928)
       Noam Chomsky memperkenalkan tata bahasa transformasi yang dapat menjelaskan struktur bahasa secara eksplisit dan teliti melalui “Kaidah tulis kembali.”
8.     W. J. S. Poerwadarminta
       W. J. S. Poerwadarminta sering disebut Bapak kamus Indonesia. Kamus yang paling terkenal adalah Kamus Umum Bahasa Indonesia yang terbit pada tahun 1989.







Makalah Linguistik



KATA PENGANTAR

            Puji syukur kami panjatkan kehadapan Tuhan Yang Maha Esa karena atas berkat rahmatNYA kami dapat mengumpulkan dan mengolah data untuk penyelesaian makalah ini sehingga tersaji seperti apa yang  kita simak bersama sekarang ini.
            Makalah ini kami buat untuk melengkapi tugas akhir semester ganjil (satu) dimana didalamnya termuat nama nama tokoh linguistik dan apa saja yang dikemukakan oleh mereka serta bagaimana perkembangan ilmu linguistik dari jaman kejaman.
            Merupakan suatu kehormatan bagi kami setelah berhasil menyusun makalah ini dan menyajikanya kehadapan sidang pembaca sekalian untuk menambah pembendaharaan pengetahuan kita tentang ilmu linguistik.
Kami menyadari pula dalam penulisan makalah ini masih banyak kekurangan, cacat cela dalam penyampaianya untuk itu kami memohon maaf kehadapan sidang pembaca sekalian, sudilah kiranya sidang pembaca memberikan kritik dan saran untuk peningkatan kualitas penulisan kami ke depan.
Akhir kata kami mengucapkan terimakasih kepada semua pihak yang telah membantu dalam penyusunan makalah ini.
           

                                                                                                Ttd
                                                                                              Penulis







BAB I
Pendahuluan
1.1.       LATAR BELAKANG
                        Ilmu linguistik mempunyai hubungan yang erat dengan dunia pendidikan, dengan melihat perkembangan ilmu linguistik kita dapat mengetahui hal-hal yang baru berkaitan dengan ilmu linguistik. Disini kita akan membahas sumbangan tokoh – tokoh linguistik dalam mengembangkan linguistik sebagai limu.
                        Didalam lingiuistik terdapat beberapa tokoh yang besar sumbanganya dalam mengembangkan linguistik sebagai ilmu, sumbangan mereka berupa pikiran pikiran yang dituangkan dalam bentuk tulisan baik berupa makalah maupun buku, dari pikiran pikiran mereka kemudian timbul aliran aliran linguistik yang kita kenal sekarang ini.
1.2.       YANG BERKAITAN DENGAN LATAR BELAKANG
            Dalam perkembangan ilmu linguistik ada beberapa tokoh besar yang mengemukakan pikiran pikiran  yang berkaitan dengan ilmu linguistik yaitu  :
1. Ferdinand de saussure (1857 – 1913)
2. Vilem Mathesius  (1885 - 1945)
3. Louis Hjeimslev  (1899 - 1965)
4. Jhon R. Firth (1890-1960) + M. A. K. Halliday (Lahir 1925)
5. Leonard Bloomfield (1887-1949)
6. Kenneth L. Pike (1912-2000)
7. Noam Chamsky (Lahir 1928)
8. W. J. S. Poerwadarminta






BAB II
Pembahasan
1.     Ferdinand de Saussure (1857-1913)
       Pandangan Saussure mengenai bahasa dapat kita ketahui dari buku Cours de Linguistique Generale yang diterbitkan pada tahun 1916 sesudah Saussure meninggal dunia, dan telah diterjemahkan ke dalam bahasa Indonesia oleh Rahayu S. Hidayat dan diterbitkan oleh Charles Bally dan Albert Sechehay. Saussure sering dianggap sebagai pelopor linguistik modern , pandangannya itu dapat diringkas dalam bentuk-bentuk kotomi yaitu :
1)      Telaah Diakronis dan telaah Sinkronis, yaitu bahasa dapat dipelajari dari waktu ke waktu pada waktu tertentu.
2)      Langue dan Parole
Langue adalah keseluruhan sistem tanda yang merupakan produk yang berfungsi sebagai alat komunikasi. Sedangkan, parole adalah pemakaian langue oleh tiap-tiap anggota masyarakat. Objek linguistik tidak lain adalah langue, sedangkan untuk mengkaji langue kita melakukannya melalui parole.
3)      Signifiant dan Signifie
Signifi adalah pengertian atau pesan makna yang ada dalam pikiran kita. Signiafiant dan signifie keduanya berhubungan erat yang tidak dapat dipisahkan satu dengan yang lainnya. Hubungan signifiant dan signifie bersifat arbitrer dan bersifat limier.
4)    Hubungan Sintagmatik dan Hubungan Paradigmatik
Hubungan sintagmatik adalah hubungan antara unsur-unsur yang terdapat dalam suatu tuturan. Unsur-unsur itu tersusun secara beraturan sehingga bersifat linier. Hubungan sintagmatik ini terdapat dalam tataran fonologi, morfologi, dan sintaksis.

2.     Vilem Mathesius (1882-1945)
            Vilem Mathesius ini menemukan sebuah aliran yang disebut Aliran Praha yang mencakup fonologi, morfologi, dan sintaksis. Fonologi adalah ilmu yang mempelajari tentang bunyi-bunyi bahasa. Morfologi adalah ilmu bahasa yang menyelidiki seluk-beluk pembentukan kata. Sintaksis adalah ilmu bahasa yang mempelajari tentang kata kalimat.



3.     Louis Hjelmslev (1899-1965)
       Nama Louis Hjelmslev menjadi sangat terkenal dalam linguistik karena usahanya dalam membuat ilmu bahasa menjadi suatu ilmu yang berdiri sendiri yang memberikan struktur khas bahasa dan yang menganggap bahasa tidak sebagai bagian dari gejala psikologis, gejala sosial, atau gejala non bahasa lainnya.
Hjelmslev menganggap bahasa mengandung dua segi, yaitu segi ekspresi dan segi isi. Tiap-tiap segi mengandung forma dan substansi hingga kita memperoleh :
1)      Forma ekspresi
2)      Substansi ekspresi
3)      Forma isi
4)      Substansi isi
       Seperti juga halnya dengan Saussure, Hjelmslev mengakui adanya hubungan sintagmatik dan hubungan asosiatif (yang disebutnya sebagai hubungan paradigmatik)

4.     Jhon R. Firth (1890-1960) dan M. A. K. Halliday
       Firth berpendapat bahwa telaah bahasa harus memperhatikan komponen sosiologis. Tiap tutur harus dikaji dalam konteks situasinya. Konteks situasi adalah bidang hubungan, yaitu hubungan antara orang-orang yang berperan dalam masyarakat, kata-kata yang mereka ungkapkan, dan hal-hal lainnya yang berhubungan. Catatan yang dikembangkan oleh Firth dikenal dengan nama prosodi yang merupakan suatu teknik untuk menentukan arti pada tataran fonotis leksikal situasional dan dramatikal. Teori Firth mengenal bahasa dan selanjutnya dikembangkan oleh Halliday. Teori Halliday dikenal dengan nama Neo-Firthian linguistics atau Scale and category linguistics.

5.     Leonard Bloomfield (1887-1949)
       Leonard Bloomfield adalah linguis yang sangat berpengaruh pada tahun 1930-an sampai tahun 1950-an, khususnya di Amerika Serikat.
6.     Kenneth L. Pike (1912-2000)
       Kenneth L. Pike adalah penganjur teori tagmemik. Ia tidak membatasi teorinya untuk pemerian bahasa saja, tetapi juga untuk pemerian kebudayaan.
7.     Noam Chomsky (lahir 1928)
       Noam Chomsky memperkenalkan tata bahasa transformasi yang dapat menjelaskan struktur bahasa secara eksplisit dan teliti melalui “Kaidah tulis kembali.”
8.     W. J. S. Poerwadarminta
       W. J. S. Poerwadarminta sering disebut Bapak kamus Indonesia. Kamus yang paling terkenal adalah Kamus Umum Bahasa Indonesia yang terbit pada tahun 1989.






BAB III
Kesimpulan dan Saran
1.1.         Kesimpulan
           Dalam dunia pendidikan, ilmu linguistik berkembang cukup baik. Hal ini dapat dilihat dari banyaknya tokoh mengenai ilmu ini serta orang-orang yang meminati dan menggelutinya. Mereka mendapat pengaruh dari berbagai aliran, seperti yang telah disebutkan di atas sehingga sebuah hasil penelitian dapat dipelajari oleh berbagai kalangan bahasa.
           Di dalam negeri yang paling “nyata sumbangsihnya” adalah leksikografi atau bidang perkamusan.
1.2.         Saran
           Dengan mengetahui tokoh-tokoh yang memprakarsai ilmu linguistik, kita dapat mengetahui hal-hal yang mencakup tentang linguistik. Di  sini diharapkan agar kita dapat memahami semua kajian tentang ilmu linguistik.









                                                                  



DAFTAR PUSTAKA

Aitchison, J. 2003. Linguistics. London : Hodder & Stoughton Ltd.
Appignanesi, R. (ed.). 1996. Chomsky for Beginners. Cambridge : Icon Books Ltd.
Atkinson, M. 1996. “Generative Grammar: The Minimalist Program”. Dalam K. Brown dan J. Miller, Concise Encyclopedia of Syntatic Theoris (1996: 137-147)
Barsky, R. 2003. Noam Chomsky: A File of Dissent. http://cognet.mit.edu/library/books.chomsky
Bolinger, D. 1957. Aspect of Language. New York: Harcourt Brace Jovanivich, Inc.
Brown, K. Dan J. Miller (ed.). 1996. Concis Encycloppedia of Syntactic Theories. Oxford: Pergamon.
Cobley P.(ed).2001. Semiotics and Linguistics. London: Reutledge.